Letni Uniwersytet Nauczycieli Humanistów – noce i dnie w Kaliszu! (1-3 lipca 2025r.)

„Rzeka była malinowa od zorzy. Nadbrzeżne domy zbiegały się z dwu stron ku sobie, tak, że kominy dalekiego browaru zdawały się wyrastać wprost z wody. Od tego krajobrazu wiało mglistą i fioletową ciszą, w której ubogi zgiełk miasta dźwięczał melodyjnie jak pieśń (…)”.

(Maria Dąbrowska, Noce i dnie, fragment opisujący płynącą przez Kalisz rzekę Prosnę)

3 lipca zakończyliśmy niezwykłą przygodę zwaną Letnim Uniwersytetem Nauczycieli Humanistów. Tym razem udaliśmy się śladami bohaterów powieści „Noce i dnie” Marii Dąbrowskiej – do Kalińca, w którym łatwo rozpoznać Kalisz.

📖 DZIEŃ PIERWSZY – PIERWSZE ODKRYCIA

Wszystko zaczęło się od Zamku w Gołuchowie i Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Już pierwszego dnia poczuliśmy, że to będzie coś więcej niż zwykłe szkolenie. To była prawdziwa podróż w czasie i przestrzeni.

Historia zamku w Gołuchowie to fascynująca opowieść o trzech epokach, która doskonale ilustruje przemiany kulturowe i społeczne Polski na przestrzeni wieków. Wzniesiony około 1560 roku przez Rafała Leszczyńskiego – reformatora i mecenasa kultury, rozbudowany przez jego syna Wacława Leszczyńskiego, kanclerza wielkiego koronnego, zamek osiągnął swój obecny kształt dzięki wizji Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej w XIX wieku. Ta wybitna kolekcjonerka i mecenaska sztuki sprowadziła z Francji architektów i artystów, którzy przekształcili gołuchowską rezydencję na wzór słynnych zamków królewskich znad Loary, tworząc jednocześnie pierwsze prywatne muzeum w Polsce. Tragedia II wojny światowej, gdy hitlerowcy zrabowali bezcenne zbiory, oraz powojenne odbudowywanie kolekcji przez Muzeum Narodowe w Poznaniu, pokazują zarówno kruchość dziedzictwa kulturowego, jak i determinację w jego odtwarzaniu – tematy niezwykle aktualne dla współczesnej edukacji humanistycznej.

W Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej szczególnie interesująca była wystawa etnograficzna. Fabuła ekspozycji to opowieść o kolejnych etapach życia człowieka, podkreślająca przenikanie się świata odświętnego i codziennego, działań indywidualnych i społeczności lokalnej, a także roku obrzędowego z kalendarzem zwyczajów rodzinnych – od Fundamentów (bezpieczeństwo domu i wiara jako podstawa egzystencji wiejskiej) przez Wzrastanie (obrzędy rodzinne, haftowany becik, gliniane gwizdki-zabawki) po Dojrzewanie (bogata obrzędowość weselna z rekonstrukcją białej sukni ślubnej). Szczególnie fascynujące dla regionalistów są: Bezpieczeństwo pokazujące synkretyzm religijności ludowej z magią ochronną (czerwone korale z krzyżykiem), Twórcy prezentujący dorobek kaliskich artystów ludowych – strój goliński, haft snutkowy, basy kaliskie, rzeźbę drewnianą oraz Plony z słomianymi pająkami i zabawkami dożynkowymi. Wystawa kończy się Tradycją – wiedzą o przeszłości jako fundamencie teraźniejszości, gdzie zrekonstruowane palmy wielkanocne symbolizują ciągłość kulturową regionu. To doskonały materiał do pokazania uczniom, jak żywa kultura ludowa kształtowała tożsamość lokalną i jak można ją wykorzystać w edukacji humanistycznej.

🏛️ DZIEŃ DRUGI – W KRAINIE LITERATURY I HISTORII

Rezerwat Archeologiczny w Kaliszu-Zawodziu to unikalne miejsce, gdzie nauczyciele humaniści mogą pokazać uczniom żywe początki państwa polskiego. Wzniesiony w latach 60. IX wieku na piaszczystej wyspie otoczonej wodami Prosny, kaliski gród był jednym z najważniejszych ośrodków władzy wczesnopiastowskiej – to stąd dynastia Piastów rozpoczęła militarny podbój Wielkopolski. Szczególnego znaczenia nabył za panowania Mieszka III Starego, który ufundował tutaj romańską kolegiatę i założył mennicę, czyniąc Kalisz – obok Poznania i Gniezna – jednym z trzech głównych grodów wielkopolskich. Dzięki rekonstrukcjom z 2008 roku (palisada, most, kamienny kurhan, siedem drewnianych chat, dwupoziomowa wieża obronna, wały skrzyniowe, część romańskiej kolegiaty) oraz żywej ekspozycji etnograficznej z osiemnastowieczną chatą, chowem zwierząt gospodarskich i demonstracją średniowiecznej trójpolówki, uczniowie mogą dosłownie dotknąć historii i zrozumieć, jak wyglądało życie naszych przodków w miejscu, które było świadkiem narodzin Polski. W Rezerwacie Archeologicznym w Kaliszu-Zawodziu nauczyciele uczestniczyli w warsztatach farbowania naturalnymi składnikami. Średniowieczne grody mieniły się bogactwem kolorów – od najdawniejszych czasów wykorzystywano rośliny do barwienia tkanin i ubrań, nadając im wyjątkowe odcienie. Wspólnie odkrywaliśmy jak z szyszek olchowych uzyskiwano żółty kolor, a z liści urzetu intensywny niebieski! To była wyjątkowa okazja, by poznać dawne techniki farbiarskie i samodzielnie pofarbować materiałową torbę.

Muzeum Marii Dąbrowskiej w Russowie to wyjątkowe miejsce, gdzie literatura spotyka się z historią społeczną i kulturą ludową regionu kaliskiego. Maria Dąbrowska (1889-1965) urodziła się w tym dworku jako córka administratora majątku, a mimo że spędziła tu jedynie dzieciństwo i młodość, do końca życia czuła głęboką więź z ziemią kaliską, co znalazło odbicie w jej utworach literackich, wspomnieniach i „Dzienniku”. Muzeum, utworzone w 1971 roku w odbudowanym dworku, oferuje nie tylko ekspozycję biograficzną pisarki, ale także unikalną kolekcję etnograficzną w otaczającym parku – autentyczną zagrodę chłopską z końca XIX wieku złożoną z obiektów przeniesionych z podkaliskich wsi, w tym szczególnie cenny spichlerz z Russowa zwany „sołkiem” (XVIII w.), należący do rodziny Witczaków, którą pisarka uwieczniła w opowiadaniu „Królewskie korale”. To idealne miejsce do pokazania uczniom, jak środowisko społeczne i kulturowe wpływa na twórczość literacką oraz jak literatura może być świadectwem epoki i życia społecznego regionu.

Wieczorem wyruszyliśmy na spacer śladami wybitnych literatów związanych z Ziemią Kaliską – Adama Asnyka, Marii Dąbrowskiej czy Marii Konopnickiej. Przypominaliśmy sobie fragmenty „Nocy i dni” poświęcone Kaliszowi i jego okolicom. Odwiedzaliśmy miejsca związane z zżyciem i działalnością twórcy cyklu sonetów „Nad głębiami”. Szukaliśmy tropów pozostawionych przez Marię Konopnicka i jej rodzinę. To były niezapomniane chwile.

🎨 DZIEŃ TRZECI – FINAŁ PEŁEN INSPIRACJI

Wystawa Anny Bujak „Chcę tylko róż” – sztuka jako refleksja nad kondycją człowieka w Galerii sztuki im. Jana Tarasina.

Wystawa Anny Bujak „Chcę tylko róż to fascynujący przykład współczesnej sztuki jako narzędzia refleksji nad kondycją ludzką, szczególnie cennego dla nauczycieli humanistów. Tytuł wywiedziony z hasła sufrażystek stanowi punkt wyjścia do wielowątkowej eksploracji feminizmu, intuicji i poszukiwania metafizycznego wymiaru istnienia – tematów kluczowych dla współczesnej humanistyki. Artystka, balansując między porządkiem a destrukcją, estetyką a abjectem, tworzy obiekty funkcjonujące jak totemy, które porządkują relacje z otaczającym światem i wewnętrzną tożsamością, przypominając archaiczne rytuały zakorzenione w podświadomości. Prace odnoszą się do trudno uchwytnego imperatywu poszukiwania wyższego poziomu bytu i transcendencji – pragnienia, wokół którego budujemy naszą tożsamość, co czyni tę wystawę doskonałym materiałem do dyskusji z uczniami o roli sztuki w wyrażaniu egzystencjalnych dylematów współczesnego człowieka, symbolicznym wymiarze twórczości oraz związkach między sztuką a literaturą w obrazowaniu kondycji ludzkiej. Szczególnie interesująca była wizyta w Laboratorium Sztuki – przestrzeni eksperymentalnej, w której odwiedzający Galerię Sztuki im. Jana Tarasina mogą wziąć udział w przeróżnych twórczych wyzwaniach przygotowanych przez Pana Ziemowita Fincka – znanego ze swoich wielkoformatowych prac malarskich i murali. Naszym zadaniem było stworzenie maski lub pejzażu inspirowanych tradycją ludową. Trudno orzec, czy nasze dzieła znalazłyby przestrzeń wystawienniczą, ale z pewnością były niepowtarzalne!

Muzeum sztuki użytkowej

Sto metrów od kaliskiego rynku, naprzeciw katedry stoi niebieska kamienica. Zachwyca pięknie odnowiona elewacja długiego, dwupiętrowego budynku. Zza barykady parkujących gdzie popadnie aut otwiera się szeroko kolorowa brama zwieńczona napisem ułożonym ze starych sztućców „Muzeum sztuki użytkowej” znane jako Muzeum imienia G.J. Osiakowskich w Kaliszu. To wyjątkowa placówka mieszcząca się w podziemiach kamienicy, powstała z pasji kolekcjonerskiej pastora Andrzeja Banerta i prowadzona przez Fundację Króla Salomona. Ekspozycja dokumentuje bogate dzieje przemysłowego Kalisza z przełomu XIX i XX wieku, gdy miasto było wielokulturowym ośrodkiem z licznymi fabrykami włókienniczymi, wytwórniami fortepianów (aż 20 producentów!), zakładami produkującymi wszystko – od tasiemek po maszyny parowe. Muzeum prezentuje tysiące autentycznych przedmiotów codziennego użytku różnych społeczności – Polaków, Żydów, Niemców i Rosjan – od kuchennych bibelotów po kompletne warsztaty rzemieślnicze, a także pamiątki z okresu okupacji hitlerowskiej i PRL-u. Szczególnie interesująca jest kolekcja zabawek z kaliskich wytwórni, w tym słynne lalki Adama Szrajera tworzone na podobieństwo Shirley Temple, wyprodukowane na licencji 20th Century-Fox. To miejsce, które zajmuje pierwszą pozycję wśród atrakcji Kalisza na TripAdvisor, oferuje możliwość dotykania eksponatów i stanowi doskonały przykład oddolnej inicjatywy dokumentującej lokalną historię społeczną i gospodarczą.

💡 DLACZEGO WARTO? Te trzy dni pokazały nam, że edukacja humanistyczna to nie tylko książki i teoria. To żywa historia, która nas otacza, to sztuka, która inspiruje, to kultura, która łączy pokolenia. Wróciliśmy do domów pełni pomysłów, nowych perspektyw i energii do pracy z uczniami.

🤝 WIĘCEJ NIŻ SZKOLENIE Poznaliśmy niesamowitych ludzi, wymieniliśmy doświadczenia, śmialiśmy się razem i tworzyliśmy wspólnie. Stworzyliśmy społeczność nauczycieli, którzy kochają swoją pracę i chcą wciąż się doskonalić!

📅 MAMY NADZIEJĘ NA POWTÓRKĘ ZA ROK! Stowarzyszenie Nauczycieli Polonistów i MSCDN Wydział w Radomiu – już pracują nad kolejną edycją Letniego Uniwersytetu Nauczycieli Humanistów!

Czy Ty też chcesz być częścią takiej przygody? Obserwuj nas i nie przegap kolejnych możliwości! 🚀

Bo edukacja humanistyczna to nie tylko zawód – to misja, pasja i niekończąca się podróż po świecie kultury i literatury! ❤️